أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )
125
تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )
سوم BZ ضرب كنيم ، حاصل آن 925 460 812 3 رابعه مىشود ، و چون اين مقدار را از مربّع DZ كه محفوظ ثانى و برابر با 100 340 940 10 رابعه است بكاهيم ، مربّع BD مساوى 175 879 127 7 رابعه بهدست مىآيد كه جذر آن 427 84 ثانيه همان وتر مستخرج BD است . و چون H بر نيمهء منحنى ZBe است ، و Be بعلاوهء BZ مجموع محفوظ اوّل و سوم است ، پس ZH كه نصف مجموع آن دو است ، مساوى مجموع دو نصف آنها خواهد بود ، يعنى برابر است با مجموع جيب ميل اوّل AB و جيب ميل سوم AD ، كه اندازهء آن ؟ ؟ 25 ؟ 18 ؟ 25 و مربّع آن 025 121 300 8 رابعه است ؛ چون اين مقدار را از مربّع محفوظ دوم DZ بكاهيم مربّع DH مساوى با 075 219 640 2 رابعه بهدست مىآيد كه جذر آن 383 51 ثانيه اندازهء ثانيههاى عمود است . چون در دايره قطر DT و [ وتر ] ZD را رسم كنيم ، دو زاويهء DBH و ZTD كه قوس ZD را در مقابل دارند ، با يكديگر برابر مىشوند ، و دو زاويهء TZD و DHB قائمه است ، پس دو مثلّث TZD و DHB با يكديگر متشابه خواهد بود ، و بنابرآن نسبت BD به dH برابر است با نسبت DT به DZ ؛ پس چون BD اوّل [ يعنى در اربعهء متناسبه ] را كه وتر مستخرج است ، در DZ چهارم كه محفوظ دوم است ضرب كنيم ، 770 465 823 8 رابعه بهدست مىآيد ، و چون اين مقدار را بر DH دوم كه عمود است تقسيم كنيم ، TD سوم برابر با ؟ 42 ؟ 47 حاصل مىشود كه نصف آن ، ؟ 51 ؟ 23 جيب ميل اعظم است ، و قوس نظير آن ؟ ؟ 19 ؟ 25 ؟ 23 است كه با اندازهء موجود اختلاف دارد ؛ و اين اختلاف از دو راه پيدا شده است : يكى اينكه در اندازهگيرى آن جيبها و جذرهاى فراوان بهكار رفته ، و ديگر سهلانگارى در برابر گرفتن دو مدّت براى آنكه قوسهاى BG و GD برابر درآيد ، و اين ممكن نيست مگر آنكه رصد ميانين درست بر خود اوج يا حضيض واقع باشد ، و اين به روزگار ما غيرممكن است ، چه اوج و حضيض در نزديكى دو منقلب است ، و محال است كه در دو طرف آنها دو قوس